Ayodhya Kanda
Sarga 20
55 Shlokas
Sarga 20
Sarga 20 from Ayodhya Kanda of the Valmiki Ramayana.
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ। आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा।।2.20.1।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च। गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति।।2.20.2।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा। तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः।।2.20.3।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्। क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति।।2.20.4।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्। यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्।।.2.20.5।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः। पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः।।2.20.6।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः। पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने।।2.20.7।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः। जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी।।2.20.8।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्। उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्।।2.20.9।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः। जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम्।।2.20.10।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः। ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान्।।2.20.11।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः। स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः।।2.20.12।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः। न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा।।2.20.13।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता। प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी।।2.20.14।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा। अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला।।2.20.15।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्त:पुरं शुभम्। ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्।।2.20.16।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्। दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।2.20.17।। लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा। समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।2.20.18।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्। दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।2.20.17।। लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा। समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।2.20.18।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्। तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम्।।2.20.19।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्। अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा।।2.20.20।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः। परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि।।2.20.21।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः। कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः।।2.20.22।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्। प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले।।2.20.23।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव। अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।2.20.24।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः। मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्।।2.20.25।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः। प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे।।2.20.26।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्। इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च।।2.20.27।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे। विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः।।2.20.28।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने। मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम्।।2.20.29।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति। मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम्।।2.20.30।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने। आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्।।2.20.31।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने। पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता।।2.20.32।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव। रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्।।2.20.33।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम्। पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना।।2.20.34।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता। उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे।।2.20.35।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव। न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः।।2.20.36।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः। अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते।।2.20.37।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे। अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया।।2.20.38।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्। अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती।।2.20.39।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति। मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः।।2.20.40।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता। किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे।।2.20.41।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता। परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा।।2.20.42।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते। कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते।।2.20.43।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत्। कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता।।2.20.44।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्।।2.20.45।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम्। विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव।।2.20.46।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्। कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम्।।2.20.47।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः। दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया।।2.20.48।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते। प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा।।2.20.49।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम। यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति। प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव।।2.20.50।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते। अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते।।2.20.51।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि। तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे।।2.20.52।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः। गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै।।2.20.53।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ। अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौ स्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया।।2.20.54।।
Original text view. Choose a source above to add translations.
भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्। व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी।।2.20.55।।
Original text view. Choose a source above to add translations.